अन्धविश्वासको पराकाष्ठा: बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि हुने हिंसा अझै बढ्दो

विशेष रिपोर्ट | वैशाख २३, २०८३

काठमाडौँ — एक्काइसौँ शताब्दीको विज्ञान र प्रविधिको युगमा पनि नेपाली समाजमा ‘बोक्सी’ को नाममा महिलामाथि हुने कुटपिट, अमानवीय व्यवहार र सामाजिक वहिष्कारका घटनाहरू कम हुनुको साटो झन् भयावह बन्दै गएका छन्। पछिल्लो समय तराईका जिल्लादेखि राजधानी काठमाडौँसम्मै यस्ता घटनाहरू निरन्तर सार्वजनिक भइरहेका छन्।

पछिल्ला केही प्रतिनिधि घटनाहरू:

• काठमाडौँमा धामीको संलग्ना: केही समयअघि काठमाडौँकै ठूलो भर्‍याङमा एक महिलालाई बोक्सीको आरोपमा निर्घात कुटपिट गरियो। बिरामी श्रीमतीलाई उपचारका लागि धामीकहाँ पुर्‍याएका श्रीमानले नै धामीको लहलहैमा लागेर कुटपिट गरेको पाइएको छ। यस घटनामा संलग्न धामीसहित ४ जनालाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको थियो।

• बारा र धनुषाको अवस्था: तराईका बारा र धनुषा जिल्लामा बोक्सीको आरोपमा महिलालाई मलमूत्र खुवाउने, कपाल मुण्डन गर्ने र गाउँ निकाला गर्ने जस्ता क्रूर घटनाहरू दोहोरिरहेका छन्। धनुषाको सबैला नगरपालिकामा एक महिलालाई सार्वजनिक स्थानमा लछारपछार गरी कुटपिट गरिएको थियो।

हिंसाका मुख्य कारणहरू:

अनुसन्धान र तथ्याङ्कहरूले बोक्सीको आरोप लाग्नुमा निम्न कारणहरूलाई मुख्य मानेका छन्:

1. शिक्षा र स्वास्थ्य चेतनाको अभाव: गाउँघरमा कोही बिरामी हुँदा वा पशुचौपाया मर्दा त्यसलाई दैवी शक्ति वा कसैको ‘कुदृष्टि’ ठानेर धामीझाँक्रीकहाँ जाने चलन अझै हट्न सकेको छैन।

2. सम्पत्ति र व्यक्तिगत रिसइबी: कतिपय अवस्थामा एकल महिलाको सम्पत्ति हडप्न वा पारिवारिक रिसइबी साध्न योजनाबद्ध रूपमा बोक्सीको आरोप लगाइने गरिएको छ।

3. असहाय र कमजोर लक्षित: प्रायःजसो आर्थिक रूपमा कमजोर, विधवा, सहाराविहीन वा दलित समुदायका महिलाहरू यस्ता हिंसाको बढी शिकार हुने गरेका छन्।

कानूनी प्रावधान के छ?

नेपालको कानूनले बोक्सीको आरोप लगाउने कार्यलाई गम्भीर फौजदारी अपराध मानेको छ। ‘बोक्सीको आरोप (कसूर र सजाय) ऐन, २०७२’ अनुसार:

• यस्तो आरोप लगाउने व्यक्तिलाई ५ वर्षसम्म कैद र ५० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ।

• पीडितलाई शारीरिक वा मानसिक चोट पुर्‍याएमा थप सजाय र क्षतिपूर्तिको व्यवस्था छ।

• यदि सरकारी ओहोदामा बसेका व्यक्ति वा समूह मिलेर यस्तो कार्य गरेमा सजाय झन् थपिने प्रावधान छ।

चुनौती र समाधानको बाटो

प्रहरी तथ्याङ्कअनुसार वार्षिक रूपमा ४० देखि ६० वटा यस्ता मुद्दाहरू दर्ता हुने गरेका छन्। तर, समाजमा डराएर वा पञ्चायती गरी गुपचुप पारिएका घटनाहरूको संख्या योभन्दा धेरै ठूलो छ।

विज्ञहरूको भनाइ छ: “कानून बनेर मात्र पुग्दैन, समाजमा जकडिएको अन्धविश्वास उखेल्न विद्यालय स्तरदेखि नै वैज्ञानिक चेतना फैलाउनु आवश्यक छ। साथै, घटना भइसकेपछि पञ्चायती गर्ने र पीडकलाई उन्मुक्ति दिने राजनीतिक दबाबलाई पनि निरुत्साहित गर्नुपर्छ।”

अन्धविश्वासका कारण आफ्नै छिमेकी र आफन्तबाट महिलाहरू असुरक्षित हुनु समाजका लागि लज्जास्पद विषय हो। यसलाई निर्मूल पार्न स्थानीय सरकार र नागरिक समाजको सक्रियता अपरिहार्य देखिएको छ।