विनाशतर्फ चुरे : संकटमा तराईको भविष्य र चुलिँदो वातावरणीय चिन्ता

विशेष समाचार – जनसरोकार डेस्क

तराई–मधेश – नेपालको भौगोलिक मेरुदण्डका रूपमा रहेको चुरे क्षेत्रको अनियन्त्रित दोहनले तराई–मधेशको जनजीवन र पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) मा गम्भीर संकट निम्त्याउन थालेको छ। पछिल्लो समय चुरे क्षेत्रमा बढ्दो ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवाको उत्खनन तथा वन फँडानीले तराई मरुभूमिकरण हुने खतरा बढेको भन्दै वातावरणविद्हरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

दोहनको प्रकृति र भयावह अवस्था

चुरे पर्वत शृङ्खला कमलो माटो र पत्रे चट्टानले बनेकाले यो अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छ। तर, विकासका नाममा ठूला मेसिन र डोजरको प्रयोग गरी भइरहेको उत्खननले चुरेको प्राकृतिक स्वरूप बिग्रँदै गएको छ।

• नदीजन्य पदार्थको अवैध उत्खनन: स्थानीय तहहरूले आन्तरिक आय बढाउने बहानामा जथाभावी ठेक्का लगाउँदा नदीहरू गहिरिँदै गएका छन् भने तटबन्ध र पुलहरू जोखिममा परेका छन्।

• वन विनाश: डढेलो, अतिक्रमण र काठ तस्करीका कारण चुरेको हरियाली हराउँदै गएको छ, जसले गर्दा वर्षाको समयमा पहिरो र बाढीको प्रकोप बढेको छ।

तराईमा देखिन थालेका गम्भीर असरहरू

चुरे क्षेत्रलाई तराईको ‘वाटर रिचार्ज सेन्टर’ मानिन्छ। चुरे विनाशको प्रत्यक्ष असर अब सर्वसाधारणको भान्सा र खेतबारीसम्म आइपुगेको छ:

1. जलस्तरमा गिरावट: पहाडबाट बगेर आउने पानी जमिनमुनि सोसिएर तराईमा इनार र ट्युबवेल (चापाकल) भरिने प्रक्रिया अवरुद्ध भएको छ। यसले गर्दा मधेशका धेरै जिल्लाहरूमा खानेपानीको हाहाकार सुरु भएको छ।

2. बालुवाको साम्राज्य: वर्षातमा चुरेबाट बगेर आउने बालुवा र गेग्रानले खेतीयोग्य जमिन पुरिँदै गएको छ। नदीहरूले धार परिवर्तन गर्दा बर्सेनि हजारौँ बिघा जमिन बगरमा परिणत भइरहेका छन्।

3. तापक्रम वृद्धि: वन विनाश र प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रँदा तराईमा गर्मीको लहर (Heat Wave) बढ्दै गएको छ, जसले जनस्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेको छ।

नीतिगत कमजोरी र फितलो कार्यान्वयन

सरकारले ‘राष्ट्रपति चुरे–तराई मधेश संरक्षण विकास समिति’ मार्फत अर्बौँ रुपैयाँ खर्च गरे पनि उपलब्धि बालुवामा पानी हाले सरह भएको सरोकारवालाहरूको आरोप छ। कानुनी रूपमा चुरे क्षेत्रबाट ढुङ्गा, गिट्टी निकासीमा रोक लगाइए पनि व्यावहारिक रूपमा क्रसर उद्योगहरूको प्रभाव र राजनीतिक संरक्षणका कारण दोहन रोकिएको छैन।

“यदि चुरेलाई अहिले नै जोगाउन सकिएन भने आगामी २०–३० वर्षभित्रै तराई–मधेश बस्न अयोग्य मरुभूमिमा परिणत हुने निश्चित छ। यो केवल वातावरणीय मुद्दा मात्र होइन, तराईको अस्तित्वको सवाल हो।” — वातावरणविद्हरूको चेतावनी

अबको बाटो

चुरे जोगाउन केवल वृक्षारोपण मात्र पर्याप्त छैन। यसका लागि:

• नदीजन्य पदार्थको उत्खननमा पूर्ण रोक वा वैज्ञानिक मापदण्ड पालना।

• स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा प्रत्यक्ष सहभागी गराउने।

• चुरे क्षेत्रमा हुने मानवीय अतिक्रमण र अवैध क्रसर उद्योगहरूमाथि कडा निगरानी।

समयमै ध्यान नदिने हो भने “हरियो वन नेपालको धन” भन्ने उखान चुरेको हकमा दन्त्यकथा मात्र सीमित रहने देखिन्छ। चुरे जोगिए मात्र तराई बाँच्छ भन्ने यथार्थलाई आत्मसात् गर्न अब ढिला भइसकेको छ।